Print


Dit artikel is verschenen in het blad van de Vereniging Mensa Nederland, jan./feb. 2002.

Een hoogbegaafde loopbaan.


Frans Corten

Bij kinderen is hoogbegaafdheid bijna trendy geworden. Maar ben je eenmaal de 18 gepasseerd, dan hoor je nog slechts tot een 2%-minderheid. Net op het moment dat je je loopbaan start, met alle vragen en problemen van dien, is de aandacht verdwenen. Terecht, want de levensvragen van een hoogbegaafde zijn toch niet anders dan van anderen…? En als hoogbegaafde heb je het toch alleen maar makkelijker…?

Al een paar jaar onderzoek ik de loopbaan van hoogbegaafden. Nu presenteer ik jullie mijn eerste conclusies, waarbij ik de hoogbegaafden in vijf categorieën heb ingedeeld. Ik doe het met enige schroom, want ik weet dat wij niet graag in hokjes ingedeeld willen worden…

Vijf strategiën
Als loopbaanadviseur (o.a. bij milieuadviesbureau CE Delft, een typische 'HB-omgeving') heb ik veel loopbaangesprekken met hoogbegaafden gevoerd. Aangevuld met levensbeschrijvingen van hoogbegaafden uit de literatuur, onderscheid ik intuïtief vijf verschillende strategieën om hoogbegaafdheid een plaats in leven en loopbaan te geven.
Veel hoogbegaafden kiezen overigens niet voor een strategie, maar zitten ze er in 'gevangen'. In de loop van de tijd kan ontwikkeling van de ene naar de andere strategie plaatsvinden.

Strategie Plaats van hb in leven en loopbaan
Onopvallend Houdt zichzelf gedeisd, waardoor persoonlijke ontwikkeling beperkt blijft. Vaak niet bewust van hoge intelligentie: vindt zichzelf vrij dom. Functioneert in eenvoudige banen. Kan door het ontdekken van hoogbegaafdheid groeien naar een van de andere types.
Geaccepteerd Heeft al vroeg aansluiting gevonden bij mensen op eigen niveau, en is daardoor gestimuleerd. Heeft geen grote aanpassingsproblemen gekend en heeft een normale persoonlijke ontwikkeling doorgemaakt. Werkt bijv. in een hoogbegaafde omgeving (Wizz kids? Gespecialiseerde onderzoeker?), als adviseur met een unieke taak bij een uniek bedrijf, of begint voor zichzelf.
Sociaal Heeft door schade en schande ontdekt dat je alleen met intelligentie niets bereikt. Heeft zijn/haar sociale vaardigheden actief verbeterd tot een hoog niveau. Weet daadoor veel aansluitingsproblemen op te lossen. Functioneert vaak in banen die bij uitstek multidisciplinair zijn.
Confronterend Heeft een loopbaan van twaalf ambachten, dertien ongelukken. Van conflict naar conflict en soms zelfs van ontslag naar ontslag. Probeert te overleven door nadruk op de kwaliteit van het werk. Kan groeien naar ‘Sociaal’ of overgaan naar ‘Isolement’.
Isolement Opereert vrijwel in een isolement. Loopt gevaar contact met de samenleving kwijt te raken.


Ik heb zelf in 1999 een loopbaantraject bij Van Ede en partners gedaan. Ik heb daar van verschillende consulenten begrepen dat hoogbegaafden nogal eens vastlopen in een loopbaantraject; door conflicten of doordat ze afhaken. Er is nog weinig deskundigheid ontwikkeld, ook niet bij andere bureaus. Dat lijkt me een gemiste kans. Juist bij hoogbegaafden is er veel potentieel en kan er vaak veel bereikt worden. De werkgever of de samenleving kan er een hoogwaardige en gemotiveerde kracht aan overhouden. Bewustwording van de eigen strategie is daarbij een belangrijke stap. Inmiddels zijn er bij Mensa een paar adviseurs, waaronder ik, die dit vraagstuk oppakken.


Specifieke loopbaanvragen
Zijn er specifieke loopbaanvragen of loopbaanthema's te benoemen, die bij hoogbegaafden meer voorkomen dan bij anderen? Ik denk het wel.
  • Uiten van interesses
    Veel hoogbegaafden durven zich minder goed te uiten, omdat ze al vanaf hun jeugd de ervaring hebben dat 'onbevangen uiten', jezelf laten zien, vaak leidt tot sociale uitsluiting. In elk loopbaantraject is het profileren van talenten of interesses een belangrijke stap op zoek naar beter passend werk. Deze stap is dus extra moeilijk. Daar komt nog bij dat hoogbegaafden veel verschillende talenten hebben: er is dus meer om uit te kiezen. En het is extra belangrijk: velen van ons hebben lange tijd goed (maar zonder élan) gefunctioneerd in een subtalent. Anderen zijn dan tevreden, maar zelf ben je het niet en je verliest geleidelijk je vitaliteit.


  • Leren leren
    Velen van ons hebben uit ervaring geleerd 'het' altijd beter te weten dan anderen, altijd gelijk te hebben. Voor persoonlijke vragen als de eigen loopbaan gaat dat echter niet op. Pas als je dat accepteert kun je verder komen. De neiging is groot om de wereld rationeel te benaderen, en vast te houden aan de vertrouwde ratio. Maar de persoonlijke leerweg loopt nu eenmaal niet zo. Ik denk dat hoogbegaafden moeten leren dat er van iedereen (dus ook van 'normaal intelligente mensen') wel iets te leren valt, en dat dit zelfs de logische leerweg is, omdat de 'universele leermeester' niet te vinden is. Tenslotte: om een loopbaan in een organisatie te kunnen doorlopen, is het nodig om te leren leiding te ontvangen van 'normaal begaafden'.


  • Behoefte aan waardering
    Ik denk dat hoogbegaafden veel behoefte hebben aan waardering, omdat ze daaraan vaak een tekort hebben gehad. De omgeving begrijpt die behoefte niet goed en accepteert hem moeilijk. Hiervoor zijn verschillende oorzaken: door de vaak eigen-aardige manier van werken herkennen anderen de kwaliteit vaak niet; door de intelligentie kunnen ze een bedreiging voor anderen vormen; ook kan jaloezie een rol spelen. Als hoogbegaafden werken in een subtalent stralen ze geen élan uit, en dat is een probleem, want enthousiasme is vaak een belangrijke kwaliteit en graadmeter in de loopbaan.
Aparte aanpak?
Moet er een aparte aanpak van een loopbaanbegeleidingstraject voor hoogbegaafden bedacht worden? Ik denk het niet. Iedereen verdient zijn eigen benadering. Maar een paar algemene suggesties durf ik wel te doen.

Leg in je zoekproces de nadruk op wat je wil in plaats van op wat je kan.
Onderzoek hiervoor je eigen biografie.
Stel enthousiasme voorop in plaats van expertise en kwaliteit als je contacten legt.
Kijk zowel naar wat je in de wereld wil neerzetten of bereiken (missie), als naar wat het werk jou zelf van dag tot dag oplevert (motivatie). Beide aspecten zijn nodig voor een bevredigende loopbaan.
Ontwikkel je intuïtie en je creativiteit in praktische en symbolische oefeningen om de rationele benadering te kunnen overstijgen.

Wil je reageren op dit artikel? Graag! Ik ben vooral geïnteresseerd in wat je wel en niet herkent, en natuurlijk waarom. Met die informatie kan ik mijn bevindingen aanscherpen en het artikel plaatsen in b.v. het tijdschrift voor loopbaanadviseurs (Loopbaan). Zo wil ik onder mijn collega's meer aandacht voor hoogbegaafdheid creëren. Voor vragen over loopbaanbegeleiding en persoonlijke trajecten kun je mailen naar Werk en Waarde, corten[at]werkenwaarde.nl

Nawoord (verschenen in MB 468):
Op mijn artikel in MB 467 heb ik ruim 15, vaak uitgebreide en boeiende reacties gekregen. Vrijwel allemaal gaven ze blijk van veel herkenning, ook van de vijf strategieën om met HB om te gaan: "treffend"; "zo veel herkenning dat het me verbaasde"; "dit herken ik uit waarneming uit mijzelf en mijn omgeving zonder meer". Verschillende mensen gaven voorbeelden uit hun eigen levensloop en loopbaan: "Behoefte aan waardering: dat herken ik helemaal. Lastig daarbij is dat mensen vaak gemakkelijker advies geven dan morele steun, waaronder waardering. En dat als ze merken dat je geen advies nodig hebt, ze ook geen waardering meer (durven?) geven.".

En er was behoefte aan méér! Meer voorbeelden, meer onderzoek, en ook: rolvoorbeelden. "Ook mijn loopbaan typeert zich door gebrek aan strategie, tot ik op mijn 47e hoorde dat ik HB-er was". Een ander vult aan: "HB-ers moeten oppassen genoegen te nemen met wat anderen goed vinden voor een bevredigende loopbaan". En een derde: "De wereldvermaarde astronoom Stephan Hawkins is een van mijn rolmodellen. In een invalidenwagen, zwaar spastisch en toch een wereldgenie van ongekende klasse. Van hem heb ik geleerd dat je verder kunt, ook al zijn er oneindig veel obstakels. Dat, ook al ben je een rare, slim zijn leuk is".

Op zo'n korte termijn kon ik de reacties niet verwerken tot een nieuwe versie voor de MB. Ik ben inmiddels over dit onderwerp in gesprek met collega-adviseurs die zich richten op HB-ers. Misschien levert dat nog nieuwe inzichten op. Verschillende mensen gaven aan, zelf ook bezig te zijn met dit onderwerp. Ik zou zeggen: wacht niet af, maar schrijf je inzichten op en stuur ze aan MB! Dat is de beste bijdrage voor een levendige discussie.